Waarom Poetins oorlogsdans met Oekraïne begrijpelijk is

Volgens velen is Vladimir Poetin de boeman van Oekraïne en de agressieveling van Europa. Maar is hij wel de hoofddader in het grootste Europese conflict sinds de Koude Oorlog? En waarom doet hij wat hij doet?

Door Jessy de Cooker

Tijdens de Olympische Winterspelen in Sotsji in januari van het vorige jaar nipt de Russische president Vladimir Poetin in het gezelschap van onze koning Willem-Alexander welwillend van zijn Nederlandse biertje. Hij geniet zichtbaar van alle positieve aandacht die Rusland vergaart dankzij zijn Spelen. Hoe is het imago van de wereldleider omgeslagen in de verdere verloop van 2014. De Russische president heeft namelijk voor het eerst sinds de Balkanoorlogen de territoriale integriteit van een andere staat – de oostelijke buurman Oekraïne – geschonden. Er is een bom gelegd onder het fundament van de huidige Europese veiligheidsordening dat vrede moest waarborgen na de instorting van de Sovjet-Unie.

Levensbelang

Hoewel de president constant zijn onschuld bepleit en een Russische rol in het conflict devalueert, bestaat er buiten Rusland geen onduidelijkheid over de rol van de Russen. Of het Russische optreden in Oekraïne de geschiedenisboeken in gaat als enkel een bemiddelende rol in de onafhankelijkheid van de Krim of als het begin van de creatie van nieuwe separatistische gebieden zich feitelijk aan de Oekraïense soevereiniteit zullen onttrekken, valt nog niet te zeggen. Maar één ding staat buiten kijf: Poetin heeft nooit verborgen dat Oekraïne voor hem van levensbelang is.

Verbonden

Beide landen zijn al honderden jaren aan elkaar verbonden. Er loopt sinds het begin der tijden een onzichtbare navelstreng tussen deze Oost-Europese machten. “Kiev is de moeder van de Russische steden. Onze volkeren hebben dezelfde gemeenschappelijke volksvader, de Oude Rus. We kunnen niet zonder elkaar”, speechte Poetin tijdens de annexatievoltrekking van de Krim. Er is niet enkel een geschiedkundige band. Beide landen zijn de kurk waarop de economie van de ander drijft. De Donbass-regio in het zuidwesten van het land dreef op export met de grote broer aan de andere kant van de grens.[1] Erts en grondstoffen uit het mijngebied leveren materialen voor de bouwbedrijven van grote broer Rusland. Beide landen profiteren van elkaar.

Daarnaast voorziet Poetin voor Oekraïne een grote rol in zijn geesteskind: de Eurasian Economic Union ofwel de Eurasziatische Unie (EEU). Sinds de ontmanteling van Sovjet-Unie wil Rusland met de nieuwe staten in de regio samenwerken. In 2000 werd de eerste stap gezet met de vorming van de Eurasian Economic Community (EAEC). Op 10 oktober 2000[2] verbonden Wit-Rusland, Kazachstan, Kirgizië, Rusland en Tadzjikistan zich tot deze gemeenschap.

Het project is inmiddels een stap verder. Wit-Rusland, Kazachstan en Rusland gaan vanaf 1 januari 2015 de Eurasian Economic Union/ Eurasziatische Unie (EEU). Als het in werking treedt, zal de Unie de meest geavanceerde organisatie voor regionale samenwerking in het voormalige Sovjet-blok zijn. Oekraïne, met een bevolking van 45 miljoen, zou in de toekomst, op grond van haar economische invloed en de plaats die het inneemt in de Russische verbeelding en wereldbeeld, een belangrijke rol moeten spelen in de EEU. Alleen bewogen de Oekraïeners in de ogen van Poetin de afgelopen jaren steeds meer in een Europesere richting. Hij kon zijn belangrijkste regionale bondgenoot niet zo makkelijk laten weglopen. Het zou op politiek en economisch vlak een monumentale flater zijn. De Europese koers van Oekra:ine is één van de redenen waarom de Russische president het conflict met een gestrekt been invliegt.

Doembeeld: Speelbal van grootmachten

Het is goed te begrijpen waarom Poetin op zijn achterste benen stond tijdens de opstand tegen Janoekovitsj. Zijn missie is namelijk gestoeld op twee standpunten. De mondiale politiek zien de Russen als een anarchie waarin er maar één mogelijkheid voor hen is: de maximalisering van de Russische macht. Het lijkt alsof de Sovjettijden herleven. “De Russen zijn van mening dat hun land niet kan overleven zonder sterk staatshoofd”, vertelde André Gerrits, hoogleraar Russian Studies aan de Universiteit van Leiden, op een seminar over de Oekraïne-crisis. “Want, wanneer Rusland geen grootmacht is, fungeert het volgens de Russen juist als een speelbal van de gerenommeerde grootmachten in de wereld.”

Sinds het Sovjet-tijdperk staat Rusland op een voetstuk bij de omringende landen. Hier is Rusland nog een grote mogendheid. Gerrits: “Daarom kunnen alle Russische leiders sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie het niet verkroppen dat deze landen vanaf 1991 één voor één soeverein werden.” Het verlies van Oekraïne zou Rusland weer tot speelbal van Obama en consorten maken. Een rol die Vladimir Poetin allesbehalve wil innemen.

Poetin gerechtvaardigd/Russische Zonnekoning

Daarom laat Vladimir Poetin, net als tijdens het conflict in Georgië (2008), zijn tanden zien tegenover de andere wereldmachten. Hij wil aantonen dat Rusland in Oost-Europa een grootmacht is waar niet mee te sollen valt. Nee, het Rusland van Poetin wil zich tonen als een slapende reus. Daarin heeft Poetin onder zijn achterban alle vrijheid. Opiniepeilingen onder de Russen wijzen uit dat liefst drieëntachtig procent van de bevolking president Poetin in zijn acties steunt. Daarnaast stemt een grote hoeveelheid van de Russen op hun president. Zijn partij Verenigd Rusland kreeg bij de laatste verkiezingen in 2011 liefst 52,88% van de stemmen. Dit kwam neer op een meerderheid van 238 zetels in de Doema, de Russische Tweede Kamer.

Daarnaast mist Rusland een goed functionerende trias politica, een scheiding tussen de wetgevende, rechtelijke en uitvoerende macht. “De Doema (De Russische Tweede Kamer, red.) is meer een stempelmachine geworden dan een plek waar de autoriteiten kritisch worden gevolgd”,vertelt de in Moskou wonende Nederlandse uitgever Derk Sauer. In zijn ogen is de rechterlijke macht eerder een verlengstuk geworden van de overheid dan een controlerend orgaan. Het geeft Poetin alle vrijheid zijn tegenstanders – milieubewegingen of mensenrechtenorganisaties, enz. – aan banden te leggen. Sauer: “Dat zie je ook aan de persvrijheid. Met name de televisie is geheel onder staatscontrole gebracht.” Poetin kan als een Zonnekoning op zijn Russische troon zitten, want hij gaf het volk jarenlang welvaart in ruil voor de teugels waarmee hij Rusland naar zijn hand zette.

Koppigheid

Misschien verduidelijken de bovenstaande beweegredenen het gedrag van Vladimir Poetin. Maar het verklaart niet zijn ongelofelijke koppigheid, want het hele verhaal in Oekraïne kan hem de kop kosten. “Een land kan andere landen op drie manieren ertoe bewegen om zijn belangen te dienen: dwang, betaling en aantrekking”, stelt Joseph Nye, hoogleraar aan Harvard University.

Dwang heeft Poetin al geprobeerd. Het is het land duur komen te staan met een serie harde sancties en het verlies van Angela Merkel, Poetins belangrijkste Europese gesprekspartner. Daarnaast zet de dalende olieprijs een streep door het tweede middel: betaling. Volgens Nye kunnen zelfs olie en gas, Ruslands meest waardevolle hulpbronnen, de door de sancties en de dalende roebel getroffen economie niet redden. Zo moest Poetin instemmen om China de komende dertig jaar tegen bodemprijzen van gas te voorzien. Dan blijft aantrekking, de ‘zachte macht’ volgens Nye, over. Alleen wringt daar de schoen. ‘Posterboy’ Poetin kan niet meer alles weglachen. Hij heeft zijn vriendelijke masker definitief afgezet, maar deze stoïcijnse, agressieve houding maakt meer kapot dan dat het bijvoorbeeld de gebroken vriendschap met Merkel redt.

Novorossiya

Toch is de strijd niet verloren. “Propaganda is een ongelofelijk belangrijk onderdeel van Poetins beleid”, stelt Sauer. “Poetin en de zijnen begrijpen heel goed dat de hearts and the minds van de Russen dat ze die moeten behouden en dat doen ze door op televisie een spervuur aan propaganda af te vuren op de Russische bevolking.” Daarnaast speelt Poetin in op de Russische gevoelens van gelijkgestemden buiten de grenzen van de Russische Federatie.

Zo maakte het deel van Oost-Oekraïne waar Rusland in het geheim strijdt door de eeuwen heen vaak onderdeel van het Russische Rijk. De sympathie voor Rusland bleef bestaan in die gebieden. “Ik wil jullie graag herinneren aan het gebied dat in de tijd van de Tsaren bekend stond onder de naam ‘Nieuw-Rusland’(Novorossiya, red.)”, sprak Poetin in april van dit jaar. “Kharkov, Loegansk, Donetsk, Kherson, Nokolajev en Odessa maakten toen geen deel uit van Oekraïne.” Door de separatisten het Utopia van een Nieuw-Rusland voor te houden, hoopt en poogt chaos te creëren in Oekraïne. Wanneer hij met deze propagandistische en historische wapenen slaagt, blijkt de geschiedenis ineens een krachtig wapen is.

Wat we wel weten is dat de acties van Vladimir Poetin bekeken vanuit Russisch perspectief volledig te begrijpen zijn. Al is de schrik onder de wereldleiders en de Europeanen er niet minder om. Het is 2014, niet 1938 of 1956. Daarom komt Poetins schending van de Oekraïense soevereiniteit als een grote verrassing. Waar de Europeanen hun eigen strijdkrachten al half hebben afgeschaft, niet meer rekenen op militair tromgeroffel in Europa en alleen denken in termen van ‘win-win’-diplomatie, durft de president van de Russische Federatie nog ouderwets zijn spierballen te tonen. Dat deed hij al tijdens shirtloze paardrijdtochten, maar nu is het menens. Of een nieuwe uitbreiding van Ruslands macht in de regio in 2015 doorgang gaat vinden, is nog de vraag. Maar Rusland staat weer op de kaart, missie geslaagd. Misschien genoot Poetin daarom zo van zijn biertje met Willem-Alexander.

[1] Floris Akkerman

[2]N.N. (2000), Agreement on Foundation of Eurasian Economic Community (EAEC), World Trade Law