Waarom Poetin niet de enige schuldige is in Oekraïne

Vladimir Poetin wordt neergezet als boeman van Oekraïne en de agressieveling van Europa. Maar is hij wel de hoofddader in het grootste Europese conflict sinds de Koude Oorlog?

“Er is weinig tot niets dat het Kremlin zal tegenhouden om haar dominantie over de voormalige Sovjet-Unie tentoon te spreiden. Poetin is slechts de mogelijkheden aan het testen.” Arsenji Jatsenjuk, minister-president van het door oorlog verscheurde Oekraïne weet het zeker. Rusland toetst de grenzen. Wat laten de Westerse mogendheden toe? Jatsenjuk: “Hij zal zoveel doen als de wereld hem toelaat.”

Thousand Million Dollar Question

Op de vraag wie er verantwoordelijk is voor het conflict in Oekraïne laat André Gerrits, hoogleraar Russische Historie en Politiek aan de Universiteit van Leiden, een lange stilte vallen. “Ja, dat is in mijn ogen meteen de thousand million dollar question.” Verantwoordelijkheid en schuld zijn namelijk niet direct hetzelfde. De verantwoordelijke voor een gebeurtenis is vaak pas na verloop van tijd te ontdekken. Daarnaast zijn er veel randfactoren die de medeverantwoordelijkheid voor het ontstaan van een crisis en het uit de hand lopen hiervan bepalen. Enkel de schuldvraag ligt in dit conflict aan de oppervlakte. “De hoofdschuldige van de huidige situatie in het Oostblok is de Russische Federatie.”

Legitiem

Als het allemaal zo makkelijk was, zou de oplossing voor de grootste Europese crisis sinds de Koude Oorlog voor de hand moeten liggen. Maar hoe ziet de Russische bevolking het zelf? Opiniepeilingen onder de Russen wijzen uit dat liefst drieëntachtig procent van de bevolking president Poetin in zijn acties steunt. “Hij heeft een grote achterban onder de Russen die op hem stemmen en dus zijn gedrag legitimeren.” Derk Sauer, de in Moskou wonende Nederlandse uitgever, is zeker van zijn zaak. “Het grappige is dat de meeste van de rijken kritisch naar Poetin kijken. Enkel een groep schatrijken, die rijk zijn geworden dankzij hun vriendschap met de president, steunen hem door dik en dun. Zijn voormalige judoleraar bijvoorbeeld, die is de afgelopen vijf tot tien jaar in het spoor van Poetin schathemelrijk geworden.”

Autoritaire trekken

“Sinds het aantreden van Poetin lijkt het censureren van de pers weer aan populariteit te winnen”, schrijft voormalig Rusland-correspondent Karel Onwijn in zijn boek Standplaats Moskou.” Dit hangt direct samen met de toenemende druk die het Kremlin op de pers en de media uitoefent om de waarheid aan te passen aan de zienswijze van de president.”

De journalistieke tendens valt volgens Sauer te koppelen aan de transformatie van Rusland tot een autoritair politiek systeem met één persoon aan de macht: Vladimir Vladimirovitsj Poetin. “De journalistiek onttrekt zich daar helaas niet aan. Er is steeds minder ruimte voor publiek debat, mensenrechten, democratische hervormingen, en ook persvrijheid. Vladimir Poetin is niet de eerste leider in de wereld die heel enthousiast begon.” In 2000 werd Poetin als opvolger van Boris Jeltsin de tweede president van Rusland. Sauer: “Zeker in de eerste jaren heeft hij wel degelijk hervormingen doorgevoerd. Hij heeft de Russische economie helpen groeien. Ook heeft hij meer rust en stabiliteit in het land teweeggebracht. Maar na een tijd is de macht toch wel erg aantrekkelijk en vinden ze het vervelend als die macht bekritiseerd wordt of als er een eind aan de macht zou komen. Vanaf dat moment krijgen ze steeds autoritaire trekken.”

Samenleving aan banden

Volgens Sauer mist Rusland een gedegen trias politica, een scheiding tussen de wetgevende, rechtelijke en uitvoerende macht. “De Doema (De Russische Tweede Kamer, red.) is meer een stempelmachine geworden dan een plek waar de autoriteiten kritisch worden gevolgd. De rechterlijke macht is eerder verlengstuk geworden van de overheid dan een controlerend orgaan. Je ziet dat alle Niet-gouvernementele Organisaties (milieubewegingen of mensenrechtenorganisaties red.) aan banden zijn gelegd. Ook zie je het aan de persvrijheid. Met name de televisie is geheel onder staatscontrole gebracht.” Poetin kan als een Zonnekoning op zijn Russische troon zitten.

Andere rol

In deze rol kan Vladimir Poetin doen wat hij wil. Zeer belangrijke informatie wanneer er wordt gekeken naar zijn handelen in de Oekraïense escalatie. De president was degene die het gevallen Rusland van na de Koude Oorlog transformeerde tot een mogendheid die niet meer onderschat mag worden. “De Westerse mogendheden als de Verenigde Staten, Verenigde Naties, NAVO en Europese Unie, hebben onderschat dat er opnieuw een leider zou komen die zich zo uitdrukkelijk tegen alle aspecten van het Westerse beleid zou keren. We hebben in de veronderstelling geleefd dat Rusland zo verzwakt was dat het ons wel zou volgen”, stelt Gerrits. “Rusland was de grote verliezer van de Koude Oorlog. Als Rusland zijn wereldpositie wilt versterken, zal dat ten koste gaan van het Westen; de zelfbenoemde grote winnaar. Wij domineren de wereldpolitiek niet meer zoals we dat deden.”

Euraziatische Unie

Alleen, het Rusland van Poetin zat niet stil in de periode waarin het als een gewond slachtoffer van de Koude Oorlog werd gezien. De Russische president had voor het conflict zijn pijlen al op Oekraïne gericht. Hij zag in zijn oosterbuur de spil in zijn geesteskindje: De Eurasian Economic Union of de Euraziatische Unie (EEU). Al sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie deden er ideeën zich de rondte om als vanouds de krachten te bundelen. Zo ondertekenden op 10 oktober 2000 de staatshoofden van Wit-Rusland, Kazachstan, Kirgizië, Rusland en Tadzjikistan in de Kazachse hoofdstad Astana het verdrag tot vorming van Eurasian Economic Community (EAEC).

Inmiddels is het project een stap verder en zijn Wit-Rusland, Kazachstan en Rusland vanaf 1 januari 2015 lid van de EEU. Als het in werking treedt, zal de Euraziatische Unie de meest geavanceerde organisatie voor regionale samenwerking van de voormalige Sovjet-blok zijn. Oekraïne werd verondersteld om een belangrijke rol te spelen in de EEU. Op grond van haar economische invloed en de plaats die het inneemt in de Russische verbeelding en wereldbeeld.

Corruptie als kiem

Om die reden werden de toenaderingspogingen van Oekraïne tot de Europese Unie met lede ogen aangezien door de grote broer. Het kleine Oekraïne schermde met het tekenen van een Associatie- en Vrijhandelsverdrag met de EU. Al verliepen de onderhandelingen tussen de toenmalige Oekraïense president Viktor Janoekovitsj en Herman van Rompuy en José Manuel Barroso, de onderhandelaars namens de EU, niet over rozen. Het extreem corrupte Oekraïne moest zich sterker inzetten voor de bescherming van mensenrechten en de aanpak van de zwakke rechtsstaat. De EU-eis om Yulia Timosjenko vrij te laten viel hier ook onder. De oud-premier van Oekraïne zat vast op verdenking van machtsmisbruik vanwege een gasdeal die ze in 2009 sloot met Rusland.

Het Oekraïense onvermogen om niet op die toelatingseisen te voldoen, legde de kiem voor de problemen die het land nu verscheuren.

Uiteindelijk werd er toch een deal gesloten tussen Janoekovitsj en de EU. Oekraïne zou de afwijzing van het Associatieverdrag zonder gevolgen kunnen heroverwegen. Gerrits: “Plotseling verdwijnt Janoekovitsj van het politieke toneel, vlucht naar Rusland en de EU gooit het hele akkoord van tafel. In feite sanctioneert de Europese Unie een regimewisseling in Oekraïne. Op dat moment heeft Poetin besloten: Als ik nu niet iets drastisch doe, nemen ze me nooit meer serieus.”

Hybride Oorlog
Poetins Rusland gaat over tot actie en bezet en annexeert het Oekraïnese schiereiland de Krim. “Poetin wist dat de annexatie in zijn eigen land met gejuich ontvangen zou worden. Ook wist hij dat, wanneer goed uitgevoerd, er weinig gedoe zou volgen vanuit de Westerse mogendheden”, vertelt Gerrits. Het gaf Poetin de controle over de toekomst van een van Oekraïne. Al ontkent die alle betrokkenheid. “Rusland heeft de wereld nieuwe wijze van oorlogsvoering getoond: De Hybride Oorlog”, verduidelijkt de hoogleraar. “Zonder een land de oorlog te verklaren gaat het zich toch bemoeien met de interne gang van zaken.”

 

Rechtsgeldig

Poetin had het mis. Hij werd wel degelijk overladen met een bak kritiek met de nodige economische en politieke sancties tot gevolg. Maar waren zijn acties rechtsgeldig? “In het Internationaal humanitair recht – ook wel oorlogsrecht genoemd – bestaat er een cruciaal onderscheid tussen twee soorten conflicten: internationale en non-internationale gewapende conflicten”, verklaart Evgeni Moyakine. De Rus is recent gepromoveerd op de kwestie van staatsaansprakelijkheid voor het wangedrag van private militaire- en veiligheidsondernemingen, maar heeft bovengemiddelde interesse in de bewegingen van zijn thuisland. “Bij een feitelijke bezetting door Russen van de Krim, dan spreken we van een internationaal conflict en zijn er andere regels van toepassing.”

Poetin tekent het annexatieverdrag van de Krim. Credit: Kremlin

Poetin tekent het annexatieverdrag van de Krim. Credit: Kremlin

Onvoldoende bewijs

De situatie in het oosten van Oekraïne ligt volgens Moyakine gecompliceerder. “Er zijn meerdere partijen bij betrokken. In de kern is het namelijk een intern gewapend conflict tussen de Oekraïense overheid en de separatisten van Volksunies van Loegansk en Donetsk. Al zijn er claims, van bijvoorbeeld de NAVO, dat Rusland militaire steun en manschappen verleent om aan de rebellen. Maar in mijn ogen zijn niet alle feiten van het conflict boven tafel. Er moet meer bewijs beschikbaar komen om de standpunten van de NAVO te dekken.”

Resolutie 3314 van Algemene Vergadering van de Verenigde Naties vermeldt wat ‘agressie’ nu eigenlijk behelst. ‘Agressie is het gebruik van gewapend geweld door een staat tegen de soevereiniteit, territoriale integriteit of de politieke onafhankelijkheid van een andere staat, of op enige andere wijze die onverenigbaar is met het Handvest van de Verenigde Naties. Het eerste gebruik van gewapend geweld door een staat in strijd met het Handvest zal het bewijs van een daad van agressie vormen.’ Valt er aan de hand van de resolutie een agressor aan te wijzen? Moyakine durft het niet met honderd procent zekerheid te zeggen. “Is er sprake geweest van een gewapend treffen? Door wie? Wanneer? Misschien zijn er over tien jaar meer bewijzen boven water en kunnen we de verantwoordelijke vervolgen.”

Misvattingen Europese Unie

Er kan op dit moment op basis van het internationaal recht geen schuldige worden aangewezen. Al blijft Gerrits bij zijn zienswijze dat Rusland de hoofdverdachte is.“ Al denk ik dat de Europese Unie in zekere mate medeverantwoordelijk is.“ Volgens Gerrits is die verantwoordelijkheid gebaseerd op een populaire misvatting onder de medewerkers van de Europese Unie. “De externe politiek van de EU is gebaseerd op twee kernpunten. Ten eerste is dat de mening dat het buitenlands beleid van de Unie absoluut een win-win is voor beide partijen. Rusland denk daar anders over. De tweede misvatting is het idee dat de volkeren in het Oostblok tot de EU willen horen, maar dat de politieke elites in die landen die die vraag van het volk frustreren. Zeker in Oekraïne is dit niet het geval. Een substantieel deel van de Oekraïense bevolking, voornamelijk in het oosten, ziet in dat toetreding of nauwe betrekkingen tot de EU nauwelijks iets op gaat leveren.”

Verdeeld en afhankelijk

Een verdeeld Oekraïne zal dansen naar de pijpen van Poetin. De vasthoudendheid waarmee Poetin in Oost-Oekraïne bezig blijft, is opvallend. De financiële en politieke sancties tegen zijn Rusland hebben vooralsnog weinig verandering kunnen brengen aan zijn koers. “De man lijkt geobsedeerd door Oekraïne”, vindt Gerrits. “Overtuigd dat hij is dat Rusland zonder Oekraïne geen volwaardige grootmacht is. Niet dat Oekraïne ingelijfd moet worden, maar het moet minimaal deel uitmaken van de Euraziatische Unie. Allemaal met het grotere doel. Oekraïne moet verzwakt ,verdeeld en afhankelijk van Poetins grillen worden.

Afgaande van het recente militaire optreden van de Russen in Oekraïne – en het stijgende aantal provocaties en onaanvaardbare acties in de rest van de wereld – gaat het Kremlin er vanuit dat de Verenigde Staten en haar bondgenoten niet nog hevigere sancties om het gevaar Poetin in te dammen. De economische sancties, in combinatie met de daling van de olieprijzen, dragen bij aan de serieuze economische dip die het land meemaakt. Hij is niet de enige verantwoordelijke en Poetin geniet nog de steun van het overgrote deel van de Russische bevolking. Toch is zelfs Poetins bewind eindig. Wat gaat er gebeuren wanneer de slechte economische tijden aanhouden en er nog meer Russische soldaten sterven in het Oosten van buurland Oekraïne? Of zal Poetin, zoals Jatsenjuk stelde, zover gaan als de wereld hem toelaat?