Onder Poetin is alles hetzelfde gebleven

Poetins Rusland staat door de inmenging in het conflict in Oekraïne onder zware politieke druk. Maar is de man in het Kremlin een moderne leider of een Sovjet-autocraat?

Er hangt spanning in de lucht in de Berlijnse Bondsdag op dinsdag 25 september 2001. Het is een unieke dag, want de Duitse Tweede Kamer ontvangt voor het eerst in haar historie een Russisch staatshoofd. Het podium is aan de 49-jarige Vladimir Poetin (7 oktober 1952), de nieuwe machtige man van de Russische Federatie.

“Dames en heren. Ik ben dankbaar voor deze mogelijkheid om te spreken in de Bondsdag”, is de dienbare opening van de voormalige baas van de Russische geheime dienst FSB. “Over lange decennia van de twintigste eeuw beefde de wereld onder de confrontatie tussen twee systemen, een confrontatie die de mensheid op meer dan één gelegenheid naar de rand van de vernietiging duwde. … Het was de politieke keuze van het Russische volk, die het voor de leiding van de Sovjet-Unie mogelijk maakte op dat moment de beslissingen te nemen, die uiteindelijk leidden tot de val van de Berlijnse Muur. Het was die keuze, die de grenzen van het Europese humanisme vele malen heeft verlengd en verzekerd dat Rusland nooit meer het Rusland uit het verleden zal zijn. We ondersteunen niet alleen de Europese integratie, maar we kijken het ook met hoop tegemoet.” De Koude Oorlog is voorbij, besluit de politicus zijn positieve rede. Een groot applaus klinkt wanneer Poetin zijn speech in het Duits afsluit. Rusland staat open voor Duitsland en Europa, zo verzekert hij.

Bekijk hier de volledige speech van Poetin in de Bondsdag:

Hoe anders is de situatie veertien jaar later. De wereldpolitiek kijkt opnieuw – net als tijdens de Koude Oorlog – met argusogen naar iedere Russische handeling en vice versa. De sancties stapelen zich zowel vanuit Russische als Europese kant op. Lange tijd werden de grillen van Poetin bedekt met de mantel der liefde. Maar het is allang duidelijk dat er niets over is van de Russische president van de Bondsdag. Maar wat is er veranderd?

‘James Bond’ bij de KGB

We gaan terug naar 25 september 2001. Het is niet verwonderlijk dat Poetin in vlekkeloos Duits speecht. Als medewerker van de KGB, de geheime dienst van de Sovjet-Unie, is hij van 1985 tot 1990 gestationeerd in het Oost-Duitse Dresden. Daar leert hij de Duitse taal. Als KGB’er verzamelt Poetin inlichtingen van westerlingen. Het Duits-Russische vriendschapshuis in de stad was hiervoor een goede dekmantel. De baan als KGB’er is een droombaan voor de in Sint-Petersburg geboren Poetin.

Het is ook een baan die hem voor het leven tekent. Zo stond hij in 1989 als hoofd van de afdeling ‘Dresden’ oog in oog met een menigte demonstranten die het kantoor van de geheime dienst wilden overvallen. Poetin zou de massa hebben tegengehouden, een daad die hem volgens The Telegraph nu nog steeds veel positieve PR oplevert. Later noemt Poetin de val van de Sovjet-Unie – en daarmee die van de KGB – zelfs de grootste tragedie van de twintigste eeuw.

Greep naar de macht

“Jullie kunnen mij zonder enige overdrijving beschouwen als een geslaagd product van de patriottische opvoeding naar het Sovjet-model”, zegt hij zelf in het interviewboek Van de Eerste man, gesprekken met Poetin. In 1990 vertrekt Poetin bij de KGB om tweede man te worden achter Anatoli Sobtsjak, de toenmalige burgemeester van Sint-Petersburg. “Als loco-burgemeester van Sint-Petersburg werd hij een hervormer”, vertelt Leonid Polochov, een oude studievriend in het boek. “Dat wil zeggen, hij ging in het nieuwe Rusland aan de slag zonder op nieuwe wetten te wachten. Maar een democraat werd hij niet. En dat wordt hij ook niet. We zijn toch bijna allemaal oude communisten.”

Negen jaar na zijn vertrek bij de KGB verschijnt Poetin tot ieders verbazing op het politieke toneel als premier onder president Boris Jeltsin. Buiten de publieke attentie werkt hij zich naar boven. In 1998 promoveert Poetin tot hoofd van de FSB, opvolger van de KGB. Jeltsin is naar verluidt uitermate onder de indruk van de kille efficiëntie van de jonge Poetin en vertrouwt hem de gevoeligste missies toe. Stapje voor stapje komt Vladimir Poetin dichter bij het presidentschap van de Russische Federatie. De nieuwe ster aan het Kremlin-firmament kwam uit de schaduw van de macht, schrijft Monique van Ravenstein van Wordt Vervolgd (een uitgave van Amnesty International, red.) in 2002. De ster schijnt het sterktst als Jeltsin op oudejaarsdag 1999 ontslag neemt en Poetin benoemt tot waarnemend president. “Het was geen gemakkelijke beslissing om te maken, gezien het feit dat het ‘een nogal zware last om te dragen'”, vertelt Poetin in zijn biografie op de website van het Kremlin. Sinds de machtsoverdracht van Jeltsin is Vladimir Poetin niet meer uit de Russische politiek verdwenen.

Vladimir Poetin (rechts) ontmoet de toenmalige president Boris Jeltsin. Bron: Kremlin/Wikimedia

Vladimir Poetin (rechts) ontmoet de toenmalige president Boris Jeltsin. Bron: Kremlin/Wikimedia

Positieve beginjaren, daarna autoritair

In de beginjaren van Poetins bewind had het Westen een vrij positief beeld van hem, vertelt Marcel van Herpen, directeur van de Cicero Foundation, een kleine denktank die zich richt op de integratie van de voormalige Oostbloklanden in de Europese Unie, op De Correspondent. ”Hij werd gezien als een moderne KGB’er die zich had aangepast aan de markteconomie; een economisch moderniseerder. Rusland was in die tijd een prille democratie. En de hoop was dat die zich verder zou ontwikkelen. Maar in veertien jaar heeft het poetinisme zich sterk ontwikkeld en is de democratie steeds meer een façade geworden.”

Dit beeld wordt benadrukt door de in Moskou wonende Nederlandse uitgever Derk Sauer. “Poetin is niet de eerste leider in de wereld die heel enthousiast begon. Zeker in de eerste jaren heeft hij wel degelijk hervormingen doorgevoerd. Hij heeft de Russische economie helpen groeien. Ook heeft hij meer rust en stabiliteit in het land teweeggebracht. Maar na een tijd is de macht toch wel erg aantrekkelijk en vinden staatshoofden het vervelend als die macht bekritiseerd wordt of als er een eind aan zou komen. Vanaf dat moment krijgen ze steeds autoritaire trekken.”

Media in handen

Volgens Sauer mist Rusland een gedegen trias politica, een scheiding tussen de wetgevende, rechtelijke en uitvoerende macht. “De Doema (De Russische Tweede Kamer, red.) is meer een stempelmachine geworden dan een plek waar de autoriteiten kritisch worden gevolgd. De rechterlijke macht is eerder verlengstuk geworden van de overheid dan een controlerend orgaan. Je ziet dat alle niet-gouvernementele organisaties (milieubewegingen of mensenrechtenorganisaties red.) aan banden zijn gelegd. Ook zie je het aan de persvrijheid. Met name de televisie is geheel onder staatscontrole gebracht.”

Een voorbeeld van die staatscontrole is de macht die het Kremlin heeft over het televisiekanaal Russia Today. Onderzoek van Peter Promerantsev en Michael Weiss namens het Institute of Modern Russia wees uit dat de Russische overheid het budget voor de zogeheten informatie-oorlog de afgelopen jaren extreem heeft verhoogd. Zo heeft het staatsgesteunde Russia Today (RT) een budget van driehonderd miljoen dollar en beschikt het over afdelingen in onder andere Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Ook is er volgens de onderzoekers een ‘toenemend gebruik van sociale media om desinformatie te verspreiden om publicaties en personen aan te vallen’.

Een verslaggeefster van Russia Today aan het werk. Bron: James Cridland/Flickr

Een verslaggeefster van Russia Today aan het werk. Bron: James Cridland/Flickr

Het Nederlandse televisieprogramma ArgosTV zond begin januari een documentaire uit over RT. Vooral de rol die RT speelde na de vliegramp met de MH17 getuigde volgens de documentairemakers van het verspreiden van desinformatie. Russia Today was een propaganda-apparaat van Poetin. “RT is in de propagandaoorlog een uitstekende zet. Rusland heeft zeker met deze propagandamachine een paar ferme tikken uitgedeeld aan het westen”, vindt ook Floris Akkerman, correspondent in de voormalige Sovjet-Unie. “Poetin moest na de protesten aan zijn adres in 2013 iets nieuws vinden. Toen heeft hij gekozen voor Poetin 2.0, oftewel Poetin heeft de kracht van de nieuwe media ontdekt en naar zijn hand gezet.”

Conflictmodel

De mogelijke betrokkenheid van Poetin bij de crash van de MH17 is niet de enige smet op zijn tijd aan de macht. Door de jaren heen zijn er de nodige incidenten rondom Poetin te benoemen.

Bekijk hier Poetins conflicten:

Het is vanuit het perspectief van Poetin volledig te begrijpen waarom hij in al die situaties ingreep. Zijn missie is namelijk onder te verdelen in twee standpunten. De wereldpolitiek is volgens de Russen een anarchie. In die chaos is er voor het Russische volk slechts één mogelijkheid is: de maximalisering van de Russische macht. Het lijkt alsof de Sovjettijden herleven. “De Russen zijn van mening dat hun land niet kan overleven zonder sterk staatshoofd”, stelt André Gerrits, hoogleraar Russian Studies aan de Universiteit van Leiden. “Want, wanneer Rusland geen grootmacht is, fungeert het volgens de Russen juist als een speelbal van de gerenommeerde grootmachten in de wereld.”

Vladimir Poetin voldoet aan beide punten. Maar ook zijn buitenlandpolitiek bevat veel trucjes uit het Sovjet-tijdperk. Gerrits: “Voor Poetin is niets zo belangrijk is als de nabije buurlanden. Hier is Rusland namelijk nog een grote mogendheid. Daarom kunnen alle Russische leiders sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie het niet verkroppen dat deze landen vanaf 1991 soeverein zijn geworden. Zo wordt vooral het verliezen van Oekraïne gezien als groot gemis.” Dat vindt ook fotojournalist Pierre Crom, de eerste Nederlandse journalist bij het wrak van de MH17. “Poetin en Rusland zijn historisch gezien partners van Europa.” Toen Rusland het buurland begin 2014 opnieuw dreigde te verliezen, greep Poetin in. “Het verliezen van Oekraïne voelde voor de Russen als verraad”, vertelt de winnaar van de Zilveren Camera.

Wat vinden André Gerrits en Derk Sauer van de hedendaagse Poetin?

Rusland staat open voor Duitsland en Europa, zo verzekerde Vladimir Poetin de wereld op dinsdag 25 september 2001. Van die belofte blijkt bijna veertien jaar later niets over. Het Rusland van ‘de nieuwe ster aan het Kremlin-firmament’ verschilt niet veel van de Sovjet-Unie. “Poetin is geen Stalin”, vindt Floris Akkerman. Maar een ding is duidelijk: Onder Poetin is alles hetzelfde gebleven.